A segregación política dos "netos": cando o DNI non abonda para ser cidadán

Cando un Estado retira o dereito ao voto a 163.020 persoas ás que previamente lles recoñeceu a nacionalidade, non está a protexer a "pureza" do censo. Está a decidir quen merece ser tratado como cidadán e quen non. A decisión do Tribunal Constitucional de non admitir a trámite o recurso do Defensor del Pueblo e manter a suspensión cautelar do voto para os nacionalizados pola coñecida como "lei de nietos" non é un simple desacordo xurídico. É a constatación dunha fractura: hai españois con DNI a quen o Estado trata como cidadáns de segunda categoría. O Pleno do TC rexeitou o recurso por dez votos fronte a dous. A mensaxe é rotunda: a nacionalidade outorgada en virtude da Lei de Memoria Democrática non leva aparellada, na práctica, a plenitude dos dereitos políticos. O argumento oficial é técnico, case administrativo. O Tribunal Supremo sostén que non se pode inscribir no Censo Electoral de Residentes Ausentes (CERA) a quen obtivo a nacionalidade por esa vía e non acreditou ser descendente de exiliados. A suspensión afecta a 163.020 persoas que, salvo que un consulado certifique un exilio ocorrido hai oito ou nove décadas, non poderán votar nas eleccións do 29 de novembro. O "interese xeral" de preservar a pureza do censo, di o Supremo, prevalece sobre o dereito individual ao sufrágio. Pero este razoamento esconde unha trampa perversa. A inscrición censal é, segundo a propia doutrina do Tribunal Constitucional, unha condición para exercer o dereito, non un elemento constitutivo da capacidade electoral. A inscrición é "meramente declarativa" (STC 154/1988). É dicir, o dereito existe antes e independentemente de que unha oficina administrativa o inscriba nunha lista. Ao suspender a inscrición no CERA, o que fai o Estado non é corrixir unha irregularidade formal: está a negar o exercicio dun dereito fundamental que xa foi recoñecido cando se outorgou a nacionalidade. A discriminación é aínda máis flagrante cando se compara cos que si poden votar. Os nacionalizados pola lei de nietos que residen en España manteñen o seu dereito ao voto porque a suspensión só afecta ao censo de ausentes. Unha persoa co mesmo título xurídico, co mesmo pasaporte, ten dereitos políticos plenos se vive en Madrid e ningún se vive en Buenos Aires. Do mesmo xeito, outros colectivos, como os sefardíes ou os brigadistas internacionais, non sufriron esta suspensión colectiva e indiscriminada. A asociación Cedeu, con sede na Arxentina, cualificou a medida de "clara discriminación" respecto doutros colectivos. O golpe á igualdade non se limita ao voto activo. A lexislación electoral española esixe para ser candidato "dispor da cualidade de elector", é dicir, estar no censo e non estar privado do dereito de sufraxio. Ao deixar a estas persoas fóra do censo por unha decisión cautelar, o Estado tamén lles pecha, na práctica, a porta á presentación como candidatos ou á militancia activa en partidos. A paradoja é cruel: un cidadán español de pleno dereito, con DNI e pasaporte, vese excluído do espazo político formal non por unha condena penal, senón por unha orde xudicial de carácter administrativo que o converte nunha excepción andante. Organizacións como Amnistía Internacional cualificaron a suspensión de "desproporcionada, arbitraria e discriminatoria". O Tribunal Europeo de Dereitos Humanos estableceu que cando unha restrición de dereitos fundamentais afecta a un grupo que xa sufriu unha discriminación considerable no pasado —como é o caso dos descendentes do exilio republicano—, a marxe de apreciación do Estado é "substancialmente máis estreito". España, coa súa decisión, afástase desa doutrina. O máis grave é que esta situación non é unha excepción illada, senón a culminación dunha lóxica que trata a nacionalidade outorgada pola vía da memoria democrática como un título de segunda. Primeiro puxéronse trabas administrativas á súa obtención; despois, límites temporais; agora, a privación do exercicio político. Se un Estado recoñece que unha persoa é española, non pode logo negarlle o dereito a participar na vida pública dese Estado. Facer iso non é protexer a democracia: é profundar nunha segregación que ten nome e apelidos: a dos "netos" que, a ollos dalgúns, seguen a ser cidadáns incómodos. E aquí está o núcleo da inxustiza que denunciamos. Unha persoa co mesmo título xurídico —a nacionalidade española— e co mesmo pasaporte ten dereitos políticos plenos se vive en Madrid, pero ningún se vive en Buenos Aires. O Estado non lle nega o DNI, non lle discute a condición de español, pero si lle retira, de facto, o dereito a votar e, por tanto, a poder presentarse como candidato ou militar nun partido. A mesma persoa, co mesmo documento, vale distinto segundo o lugar onde reside. Iso non é unha cuestión técnica de censo: é unha decisión política sobre quen conta como cidadán de primeira e quen queda nunha categoría inferior. A comparación cos militares, funcionarios consulares e demais españois que traballan no estranxeiro é demoledora. Todos eles están inscritos no CERA e poden votar nas eleccións españolas sen ter que demostrar que son descendentes de exiliados, sen ter que achegar probas dunha persecución sufrida polos seus avós hai oitenta anos. A súa condición de españois no exterior abonda. En cambio, aos nacionalizados pola lei de nietos, que tamén son españois no exterior, exíxeselles un plus: que un consulado certifique un exilio que, en moitos casos, é imposible de documentar. A regra non é igual para todos. Aos que xa estaban dentro do sistema, o Estado trátaos como electores de pleno dereito; aos que chegaron pola vía da memoria democrática, trátaos como sospeitosos ata que demostren o contrario. E mentres non o demostren, quedan fóra do censo, fóra do voto e fóra da posibilidade de ser elixidos. Esta é a conclusión que cómpre extraer: a suspensión do voto aos "netos" non protexe a pureza do censo, senón que consagra unha xerarquía entre españois. Uns poden votar porque viven en Madrid, outros porque son militares ou funcionarios no estranxeiro, e outros —os descendentes do exilio republicano— non poden porque o seu título xurídico, aínda sendo o mesmo, considérase de segunda. Cando un Estado recoñece a nacionalidade e logo nega o sufrágio a un grupo enteiro de nacionalizados, non está a defender a democracia: está a decidir quen merece ser tratado como cidadán e quen non. E esa decisión, feita ademais por vía cautelar e sen sentenza firme, é incompatible co principio de igualdade que a propia Constitución proclama no seu artigo 14. Cando un estranxeiro ten máis dereitos ca un español Se a comparación cos militares e funcionarios consulares xa era demoledora, a que segue sécaa aínda máis. En España, un estranxeiro residente pode votar nas eleccións municipais en determinadas condicións. En concreto, gozan do dereito de sufraxio activo os nacionais dos seguintes países, sempre que os seus respectivos Estados permitan o voto aos españois en condicións de reciprocidade: Bolivia Cabo Verde Chile Colombia Corea Ecuador Islandia Noruega Nova Zelandia Paraguai Perú Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda do Norte Trinidad e Tobago Ademais, gozan do dereito de sufraxio activo todas as persoas residentes en España que, sen teren adquirido a nacionalidade española: teñan a condición de cidadás da Unión Europea; reúnan os requisitos para ser elector esixidos para os españois; manifestasen a súa vontade de exercer o dereito de sufraxio activo en España. Leamos isto devagar. Un cidadán británico, un colombiano ou un noruegués que reside en España, que non ten DNI español nin pasaporte español, que non xurou nin prometeu fidelidade á Constitución, pode votar nas eleccións municipais do lugar onde vive. Pode participar na elección dos seus concelleiros, pode influír na gobernanza local. En cambio, un descendente de exiliados republicanos que obtivo a nacionalidade española pola Lei de Memoria Democrática, que ten DNI e pasaporte españois, que é español de pleno dereito, non pode votar en ningunha elección: nin municipais, nin autonómicas, nin xerais. Nin aquí nin no estranxeiro. Nin como residente en España —se está fóra do CERA— nin como residente ausente. A paradoxa é insolente. O Estado español abre as urnas municipais a persoas que non son españolas, en virtude de tratados de reciprocidade, e péchaas a persoas que si son españolas, en virtude dunha suspensión cautelar ditada por un tribunal. Un estranxeiro con residencia legal ten máis dereitos políticos en España ca un español nacionalizado pola vía da memoria democrática. Isto non é unha hipérbole: é a literalidade da normativa electoral vixente. E se o criterio para votar fose a nacionalidade, entón os “netos” deberían votar. E se o criterio fose a residencia, entón os “netos” residentes en España deberían votar. Pero non votan nin nun caso nin noutro. A única explicación posible é que o criterio real non é nin a nacionalidade nin a residencia: é a orixe. E iso ten un nome que a Constitución española prohibe no seu artigo 14: discriminación. Esta é a ferida que o Estado español se nega a mirar de fronte. Mentres un británico de Manchester que leva dous anos vivindo en Alicante pode depositar o seu voto nunha urna municipal, un arxentino que leva anos loitando por recuperar a nacionalidade que os seus avós perderon polo exilio non pode votar en nada. O primeiro é estranxeiro e ten dereitos políticos locais. O segundo é español e non ten ningún dereito político. Se isto non é unha segregación legalizada, que alguén nos explique que é. E se a democracia española se presume robusta, debería comezar por non tratar aos seus propios nacionais peor ca aos estranxeiros. Porque un Estado que recoñece a nacionalidade e logo lles nega o voto aos nacionalizados, mentres llo concede aos que nunca pediron ser españois, non está a protexer a pureza do censo: está a consagrar unha xerarquía de cidadanía na que os “netos” quedan sempre no último chanzo.